«Тӑван чӗлхепе литературӑна вӗрентекен чи лайӑх учитель» Раҫҫейри V конкурса Шупашкарти Роза Морозова хутшӑнӗ.
Чӑваш Енӗн влаҫ органӗсен официаллӑ порталӗнче пӗлтернӗ тӑрӑх, ку конкурс педагогсемшӗн сумлӑ ӑмӑрту шутланать.
Роза Анатольевна — аслӑ категориллӗ учитель. Вӑл Шупашкарти 62-мӗш шкулта ӗҫлет.
Педагогсен конкурсӗн финалӗ Липецк хулинче ҫурла уйӑхӗн 7-11-мӗшӗсенче иртӗ. Унта ҫӗршыври 87 субъектри 131 педагог пырса ҫитӗ.
Роза Анатольевна каланӑ тӑрӑх, ача чухне вӑл шкулта ӗҫлеме шухӑшламан, сцена ҫине тухма ӗмӗтленнӗ. Анчах паян унӑн кураканӗсем — ачасем. Тӑван халӑх культурине юратнӑран вӑл Чӑваш патшалӑх педагогика университетне вӗренме кӗнӗ. Ачасене чӑваш чӗлхипе вӑйӑ, чӗрӗ калаҫу, пултарулӑх урлӑ кӑсаклантарса яма тӑрӑшать.
Хальхи вӑхӑтра нумай чӑваш ялӗнче ачасем мӗн пӗчӗкрен вырӑсла калаҫса ӳсеҫҫӗ. Уншӑн вӗсем айӑплӑ мар-ха: ывал-хӗрне аслисем, ашшӗ-амӑшӗ, ют чӗлхепе калаҫтарать.
Патӑрьел районӗнчи Пӑлапуҫ Пашьел ялӗнче вара вырӑсла калаҫакан ҫемьесем хальлӗхе пӗр-иккӗрен ытла мар-мӗн.
Пӑлапуҫ Пашьел шкулӗнче 37 ҫул ӗҫлекен Светлана Никитина «Хыпар» издательство ҫуртне ҫапларах каласа кӑтартнӑ: «Пирӗн ялти ҫынсем — тӗп хуларан аякран пурӑннипе-ши — вырӑсланман-ха. Пӗр-икӗ ҫемьере килте вырӑсла калаҫаҫҫӗ, ыттисем — чӑвашла».
Чӑваш чӗлхи вӗрентекен калашле, «килте пӗр-пӗринпе вырӑсла хутшӑнма тытӑнни — пысӑк чӑрмав, мӗншӗн тесен ачан ӑс-тӑнӗ, тавра курӑмӗ чи малтан ҫемьере аталанать. Ҫапла майпа ӑруран ӑрӑва куҫакан чӗлхе татӑлать».
Чӑваш артисчӗсем «Мы были, есть и будем» (Эпир пулнӑ, пур, пулатпӑр) ятлӑ юрӑ ҫырнӑ, илемлӗ клип ӳкернӗ.
Аса илтерер: ку юрра ҫырма республика Правительствин пуҫлӑхӗ Сергей Артамонов хушнӑ. Кун пирки эпир те маларах хыпарланӑччӗ.
Республика Правительстви ырланӑ проекта паллӑ юрӑҫсемпе коллективсем хутшӑннӑ.
Юрра Петӗр Хусанкайӑн сӑввине тӗпе хурса ҫырнӑ. Ӑна вырӑсла та, чӑвашла та ҫырнӑ.
Сӑвӑ авторӗ — Наталья Сахарова, кӗввине – Андрей Коноплев.
Клипа ӳкерме «Глянец» тата «Приданое» ушкӑнсем, Августа Уляндина, Егор Матвеевский, Алексей Московский, Алексей Шадриков, Денис Павлов, Маргарита Финогентова, Владимир Ашмарин, Ольга Пеганова, Pegana, Вячеслав Дик, «5 октав» студи тата «Вирьял» ансамбль хутшӑннӑ.
Чӑваш кӗнеке издательствинче пӗлтернӗ тӑрӑх, юлашки виҫӗ уйӑха илсен «Эпӗ чӑвашла вӗренетӗп. Я учу чувашский язык»» чӑвашла-вырӑсла калаҫу кӗнеки пуринчен ытларах сутӑнакан кӑларӑм пулса тӑнӑ. Ҫапла пӗтӗмлетнӗ кӗнеке кӑларакансем асӑннӑ кӑларӑм Пичет ҫуртӗнчи 1 «ЛитХабра» тата Чӑваш кӗнеке издательствин лавккисенче сутӑнни тӑрӑх.
Практика кӑларӑмне Тамара Артемьевӑпа Галина Брусова хатӗрленӗ. Кӑларӑма Надежда Вечеркина редакциленӗ. Кӗнеке тӗп тӗллевӗ — чӑвашла калаҫнине преподавательсӗр ӑнланма пуҫласси.
Кӑларӑм 27 занятирен тӑрать. Кашнине ӑша хывма 2 сехет кирлӗ пулӗ. Малтан фонетика пайӗ, кайран ударени правилисем, падежсем, местоименисемпе хисеп ячӗсем.
Теорие хӑй тӗллӗн пурнӑҫламалли ӗҫсемпе тата вуламалли текстсемпе пуянлатнӑ. Ансат калаҫӑва йӗркеленӗ чух кирлӗ грамматика та пур.
Ҫӗнӗ вӗренӳ ҫулӗнче шкул ачисем чӑваш дневникӗпе усӑ курма пултарӗҫ. Ӑна «Чӑваш Ен» издательствӑпа полиграфи комплексӗнче пичетлесе кӑларнӑ.
Чӑваш дневникне Чӑваш Енӗн Экономика аталанӑвӗн министерстви тата Президент гранчӗсен фончӗ ырланипе, «Воскресение» ыркӑмӑллӑх фончӗ пулӑшнипе кун ҫути кӑтартнӑ. Ку вӑл ҫутӗҫ проекчӗ шутланать.
Дневника икӗ чӗлхепе: чӑвашла тата вырӑсла — пичетленӗ. Дневник страницисенче чӑваш чӗлхипе, паллӑ ентешӗмӗрсемпе, паллӑ вырӑнсемпе, йӑла-йӗркепе, культура эткерлӗхӗпе кӗскен паллаштарнӑ.
Проект авторӗ — Анастасия Анохина.
Чӑваш Ен Элтеперӗ Олег Николаев калашле, тӑван ҫӗре юратасси хамӑр тымара, тӑван чӗлхене, историпе культурӑна хисепленинчен пуҫланать. Апла пулсан, чӑваш дневникӗ ку енӗпе пӗлтерӗшлӗ кӑларӑм тесе калама пулать. Ара, чӑх пӗчӗккӗн сӑхсах тӑранать теҫҫӗ мар-и?
Иртнӗ шӑматкун Красноармейски районӗнчи Ҫырмапуҫӗнче ял кунне ирттернӗ. Вырӑнти хастар Зинаида Михайлова халӑх тетелӗнчи хӑйӗн страницинче пӗлтернӗ тӑрӑх, ҫырмапуҫсем хӑнасене ҫавра ҫӑкӑрпа та чӑваш сӑрипе кӗтсе илнӗ.
Ял уявне Карай территори пайӗн ертӳҫи Геннадий Сверчков уҫнӑ. Вӑл хӑнасене, ял-йыша паллӑ кунпа саламланӑ, пурне те ӑнӑҫуллӑ ӗҫлесе пыма, ытлӑ-ҫитлӗ те ӑраскалпа пурӑнма ҫирӗп сывлӑхпа ҫитӗнӳ суннӑ.
Ҫырмапуҫ ялӗн историйӗпе ҫак ялта ҫуралса ӳснӗ Виталий Михайлов, Нестер Янкас ячӗллӗ пӗрлӗх ертӳҫин ҫумӗ, Красноармейски округӗн энциклопедийӗн тӗп редакторӗ, хисеплӗ тавра пӗлӳҫӗ, Чӑваш наци академикӗ каласа кӑтартнӑ. Сӑмах май каласан, педагогика ветеранӗ эпир маларах асӑнса хӑварнӑ Зинаида Михайлован мӑшӑрӗ пулать.
Ял уявне Красноармейски тӑрӑхӗн пуҫлӑхӗн ҫумӗ Олег Николаев та ҫитнӗ, вӑл вырӑнти хастарсене, ятлӑ-сумлӑ ҫынсене Тав хучӗпе чысланӑ.
Сӑмах май каласан, вырӑс чӗлхи ялсенче те чӑваш чӗлхипе тупӑшсах янӑрать те, ҫырмапуҫсем те ял кунӗ валли хатӗрленӗ баннера «С праздником» тесе вырӑсла ҫырса хунӑ.
Паян пӗр хайлав вуланӑ май кӑсӑклӑ саспалли куҫа тӑрӑнчӗ. Вӑл ҫакнашкалтарах: «ꈊ». Унпа усӑ курса каомодзи (яппунла 顔文字 — «пит-сӑнар») йӗркеленӗччӗ. Ку мана самай кӑсӑклантарса ячӗ те Дипсикран (вӑл ялан уҫӑ тӑрать, чылай чухне хӑвӑрт хуравлать) мӗнле чӗлхери саспалли пулнине ыйтса пӗлес терӗм. Ҫапла май вара Йи (Yi) текен чӗлхе пирки пӗлтӗм.
Ку чӗлхе тибет-бирман чӗлхисен йышне кӗрет-мӗн, унӑн алфавичӗ ҫавнашкал пиктограммӑсенчен тӑрать. Вӗсен йышӗ питӗ пысӑк, пӗр пин ытла (1164 теҫҫӗ). Халӑхӗ Китайра Сычуань провинцире пурӑнать. Чӑвашсемпе танлаштарсан йышӗ пысӑкрах — йи (yi) ятлӑ халӑхӑн (китайла: 彝族 — Yizú) пӗтӗмӗшле йышӗ 2–3 миллион.
Дипсика, паллах, алфавитне туллирех кӑтартма сӗнтӗм те мӗнле кӑна саспалли ҫук пуль вӗсен. Акӑ хӑш-пӗрисем: ꈍ, ꈎ , ꀨ , ꀕ, ꊛ . Чӑваш карт ҫырӑвӗнчи йышшисем те пур: ꋍ. Питӗ кӑсӑклӑ ҫыруллӑх пек туйӑнчӗ те Дипсика ҫак чӗлхепе текст ҫырса пама ыйтрӑм. ИИ мана мӗн хуравларӗ? Ҫыраймастӑп тет. Саспаллисене пӗлетӗп тет, анчах текст хатӗрлейместӗп тет.
Халӑххи 2-3 миллион йышлӑ, анчах Дипсик унӑн чӗлхине пӗлмест иккен.
Дагестанра чӑвашла юрланӑ. Асӑннӑ республикӑра «Горцы» ятпа фольклорпа йӑлана кӗнӗ культурӑн пӗтӗм тӗнчери фестивалӗ иртнӗ. Унта ҫӗршывӑн тӗрлӗ кӗтесӗнчи тата чикӗ леш енчи 1000 ытла ҫын хутшӑннӑ.
Фестиваль вӑхӑтӗнче концерт кӑтартнӑ, ярмӑрккӑсем, ӑсталӑх лаҫҫисем ӗҫленӗ, куравсем уҫӑлнӑ, цирк ӳнерӗн уявӗ, пултарулӑх акцийӗсем иртнӗ. Мероприятисем Махачкала, Дербент, Каспийск, Кизилюрт, Кизляр, Хасавюрт хулисенче тата регионӑн тӗрлӗ районӗнче иртнӗ.
Дагестан Республикин Культура министерстви йыхравланипе фестивале Чӑваш Енри Валентина Семенова юрӑҫ хутшӑннӑ. Вӑл фестивалӗн темиҫе лапамӗнче илемлӗ чӑвашла юрӑсем шӑрантарнӑ. Унӑн репертуарӗнче — автор юррисем.
Чӑваш Енӗн наци вулавӑшӗнче чӳк уйӑхӗн 6-мӗшӗнче «Чувашский литературный язык в судьбе народа» (чӑв. Чӑваш литература чӗлхи халӑх шӑпинче) Пӗтӗм Раҫҫейри ӑслӑлӑхпа практика конференцийӗ иртӗ. Мероприятие ҫӗнӗ чӑваш ҫырулӑхне йӗркеленӗренпе 155 ҫул ҫитнине тата Тымар халӑхсен Пӗтӗм тӗнчери вунӑҫуллӑхне халаллӗҫ.
«Чӑваш литература чӗлхи халӑх шӑпинче» конференцие патшалӑх влаҫӗнче ӗҫлекенсемпе общество хастарӗсем, ученӑйсем, педагогсем, культура учрежденийӗсенче, МИХсенче тӑрӑшакансемпе интернет-блогерсем пуҫтарӑнӗҫ. Унта вӗсем чӑваш чӗлхине упраса хӑварасси тата ӑна аталантарасси пирки калаҫӗҫ.
Конференцие хутшӑнас тесен заявкӑсене nauch.konferencia@gmail.com электрон адреспа мероприяти ятне кӑтартса юпа уйӑхӗн 9-мӗшӗччен ярса памалла Ыйтса пӗлмелли телефон номерӗ 8(8352) 230-217 (хушма номер 144) – Галина Павловна Соловьева, вулавӑшӑн наци литературипе библиографи пайӗн заведующийӗ.
Красноармейскинчи тӗп вулавӑшра Нестер Янкас ячӗллӗ литературӑпа искусство тата культура пӗрлӗхӗн «Чӑвашлӑха аталантарнӑшӑн» медалӗпе вырӑнти хастарсене чысланӑ.
Сумлӑ йыша ҫак ҫынсем лекнӗ: Красноармейскинчи пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкулта чӑваш чӗлхипе литератури вӗрентекен тата шкул вулавӑшӗнче ӗҫлекен Эльвира Чаховская, Пикшикри пӗтӗмӗшле пӗлӳ паракан вӑтам шкулта чӑваш чӗлхипе литератури вӗрентекенне тата директор канашҫине Людмила Тихонова, Карайри кану ҫурчӗ ҫумӗнчи пултаруллӑ юрӑҫа тата Хӗрарӑмсен канашӗн вырӑнти ертӳҫи Ираида Степанова.
+13.3 °C